الكل و انواع آن

طبقه بندی اسیدهای آمینه
اردیبهشت ۱۷, ۱۳۹۳

۱- الكل و انواع آن
از نظر علم شیمی هر ماده‏ی كه در فرمول شیمیایی آن عامل‏ هیدروكسیل(-OH) وجود داشته باشد، یك الكل محسوب مى ‏شود.الكل از مشتقات هیدروكربن هاست كه در آن‏ها هرمولكول، تركیبی ازچند اتم هیدروژن و كربن مى ‏باشد. نهایت، یك عامل (OH) جانشین ‏یك اتم هیدروژن مى ‏گردد. و بنابر تعداد عامل(OH) ، الكل‏ها را یك یاچند ظرفیت مى ‏گویند. (۱) الكل انواع زیادی دارد كه  ذیلا به برخی ازآن‏ها اشاره مى ‏كنیم:

الف) الكل متیلیك
ساده ‏ترین الكل‏ها، الكل متیلیك (۲) است كه مبنی الكل‏ های یك‏ظرفیتی مى ‏باشد. الكل متیلیك از تقطیر چوب به دست مى ‏آید و ازاین رو به آن عرق چوب نیز مى ‏گویند. این ماده مایعی است‏بی رنگ‏ كه در ۶۶ درجه سانتی گراد مى ‏جوشد، با شعله كمی آبی رنگ‏ مى ‏سوزد و چون با آب مخلوط گردد، تقلیل حجم یافته و تولیدحرارت مى ‏كند.

الكل متیلیك، در صنایع رنگ‏سازی كاربرد دارد. به علاوه سمى ‏است قوی كه با شرب ۸ تا ۱۰ گرم آن اختلالات هاضمه و اغلب‏كوری دست داده و تلف مى ‏كند. (۳) .

پس از الكل متیلیك یا متانول بقیه الكل ‏های یك ظرفیتی یا یك ‏عاملی را به الكل ‏های نوع اول، دوم و سوم طبقه ‏بندی مى ‏كنند. (۴) اتانول كه موضوع بحث ماست، در زمره الكل‏ های نوع اول است.هم چنین الكل‏ های دو ظرفیتی و سه ظرفیتی و … نیز وجود دارد كه‏ مى ‏توان از ضدیخ به عنوان الكل دو ظرفیتی (یا الكل دو عاملى ‏اشباع) و گلیسیرین به عنوان الكل سه ظرفیتی (یا الكل سه عاملى ‏اشباع) نام برد. (۵) .

ب) الكل اتیلیك
اگر واژه الكل بدون هیچ پسوند یا پیشوندی به كار رود، مقصود الكل ‏اتیلیك یا اتانول (۶) است كه معروف‏ترین انواع الكل مى ‏باشد. در آینده ‏خواهیم دید كه الكل اتیلیك در صنایع گوناگون و در زندگی روز مره ‏مردم، كاربرد زیادی دارد.

چنان كه در مقدمه اشاره شد، موضوع بحث ما در این نوشتارمنحصرا الكل اتیلیك یا اتانول است. و هر كجا در این رساله، واژه ‏الكل را بدون افزودن كلمه دیگر به كار بریم مقصودمان همین نوع ‏الكل مى ‏باشد.

اتانول به طور طبیعی و به مقدار بسیار كم در نان (۵/۰ درصد)،مغزانسان و گیاهان وجود دارد. علاوه بر مخمر (۷) و بعضی باكترى‏ها،بدن انسان نیز مقدار چشمگیری الكل تولید مى‏كند. در اكثر موارد،تمام این تولید، مربوط به میكروب‏ های موجود در روده انسان‏ مى ‏باشد. برای آشنایی بیش تر با این ماده، به تبیین اوصاف الكل وآثار ظاهری الكل برجسم و روان آدمی مى ‏پردازیم.

۲ – ویژگى ‏های الكل و آثار آن
الكل اتیلیك در ۳/۷۸ درجه سانتی گراد به جوش مى ‏آید و در۱۱۴-درجه ذوب مى ‏شود. الكل مطلق، آب گونه ‏ی است‏بى ‏رنگ وزود آتش‏گیر، با بویی ویژه، در برودت زیاد ابتدا قوام آمده و سپس ‏مانند شیشه منجمد مى ‏گردد. (۸) .

الكل برخلاف پندار بعضی، اثر تحریكی بر اعضی بدن ندارد،بلكه اثر آن تخدیر یعنی تضعیف فعالیت‏های بدن و كاستن از دقت درانجام رفتارهای گوناگون است. در كتاب‏های علمی نیز، الكل را درردیف تخدیر كننده ‏ها هم چون اتر و غیره مى ‏آورند. یكی ازدانشمندان در این زمینه مى ‏گوید: «این واقعیت كه افراد تحت تاثیرالكل، خجالتشان از بین مى ‏رود و زیاد حرف مى‏ زنند، به علت اثرتحریكی الكل بر مغز نیست، بلكه به دلیل از بین رفتن كنترلی است كه‏ مراكز عالی مغز در میانه ‏روی و اعتدال شخص از خود انجام‏ میدهند.» (۹) .

به هر حال، تمامی مشروبات الكلی، حاوی مقداری الكل‏ مى ‏باشند و هرگونه آثار تخدیری كه از مشروبات الكلی بروز مى ‏كندمربوط به وجود این ماده در آن ه است. میزان این تخدیر كه ما از آن به‏«مستى‏» تعبیر م ى‏كنیم بستگی به درصد الكل موجود در این گونه ‏مشروبات دارد. چنان چه شخص مقداری الكل بنوشد، قریب ۱۵ آن‏فورا به وسیله جدار معده داخل در خون و بقیه در امعاء واردمى ‏گردد. مقداری هم ممكن است ‏به وسیله ریتین یا با ادرار خارج ‏شود. ولی قسمت اعظم آن در هر حال در بدن مى ‏ماند و در آن جامتدرجا اكسید شده و احتیاجی به هضم و گوارش ندارد. (۱۰) .

كبد انسان قادر است در هر ساعت، ۸ گرم الكل را اكسید كند.مقادیر زیادتر در جریان خون ظاهر شده ولی غلظت كم تر از ۰۵/۰%علامتی در شخص به وجود نمى ‏آورد. از غلظت ۰۵/۰% به بالاست ‏كه علائمی نظیر كاهش توازن اعمال فیزیكی و اختلال در دید پیش ‏خواهد آمد.

غلظت‏ بالاتر از ۲۵/۰% علائم مشخصی به وجود مى ‏آورد. و اگرغلظت ‏به ۱% در خون برسد، اختلال تنفسی و قلبی و نهایتا مرگ ‏ایجاد مى ‏شود هر چند مقدار كشنده آن برحسب افراد فرق مى ‏كند.

پیتركوپر نیز در این زمینه چنین مى ‏نویسد: «الكل از تمام راه‏هاجذب بدن مى ‏شود ولی جذب آن از راه دهان و معده بسیار كم است.روده كوچك ۸۰% یا بیش تر مقدار خورده شده را جذب مى ‏كند.كم تر از ۱۰% بى ‏تغییر از راه ادرار و تنفس دفع مى ‏شود. الكل دربافت‏ها به سرعت منتشر شده و در حدود ۸ گرم در ساعت اكسید وبه گاز كربنیك و آب تبدیل مى ‏شود. (۱۱) بدین ترتیب مهم‏ترین اثر الكل،تضعیف دستگاه اعصاب مركزی است. الكل در نتیجه تاثیر برروى‏اعصاب، واكنش در رگ‏ها ایجاد نموده و خون را به سطح بدن جریان‏ میدهد و از این طریق، پوست را قرمز مى ‏كند و ابتدا  در بدن ایجادحرارت مى ‏نماید. اما این اثر دیری نمى ‏پاید، چرا كه پس از مدت‏ كوتاهی، بدن حرارت خود را تا دو برابر از دست میدهد.

شخصی كه الكل مى ‏نوشد ابتدا فعالیت او بیش از حد معمول ‏مى ‏شود و به ترتیبی كه ذكر شد، درجه حرارت بدن بالا رفته و تنفس ‏شدید مى ‏شود. آن گاه مركز تكلم در مغز تحت تاثیر الكل قرار گرفته وشخص پرچانگی مى ‏كند. سپس مركز سمعی مغز متاثر شده و شخص ‏صداهای بى ‏خود مى ‏شنود. بعد مركز بینایی مغز دچار اختلال گشته وشخص تصاویر موهوم مى ‏بیند. و بالاخره مركز حفظ تعادل تحت‏ تاثیر الكل قرار گرفته و كسی كه مشروب الكلی نوشیده، توازن اعمال‏ فیزیكی خود را از دست میدهد. (۱۲) .

بدین ترتیب با نوشیدن الكل، خویشتن‏داری شخص كه به عنوان‏ منشا حجب و حیا در انسان پایه ‏گذاری شده است، تقریبا از بین رفته ‏و باعث ‏بروز اعمال ناهنجار مى ‏شود.

از دیدگاه متخصصین اعصاب و روان، الكل، عالى ‏ترین اعمال ‏توقفی را فلج مى ‏كند و انسان را به سیرت و منش عاری از ملكات‏ اخلاقی و بری از دانش و بینش سوق میدهد. استعمال الكل موجب ‏دگرگونی در شخصیت انسان مى ‏شود و انسان با شرم و حیا راافسارگسیخته و بى ‏بندوبار مى ‏نماید.

عوارض مصرف الكل، غالبا منشا ارتكاب اعمال شنیع و ارتكاب‏ جرایم مى ‏گردد. طبق مطالعاتی كه مؤسسات جرم‏شناسی به عمل ‏آورده ‏اند، اغلب جنایات جنسی و در حدود ۷۰% جرایم ضرب وجرح و ۸۰% قتل‏ها، خود آزاری و دیگر آزارى ‏ها در اثر استعمال‏ نوشابه ‏های الكلی واقع مى ‏شوند. ازدیاد تصادفات وسایط نقلیه دركشورهایی كه مجاز به نوشیدن الكل هستند براثر مستی رانندگان‏ مزاحم است و روی همین اصل، استعمال مشروبات الكلی را اغلب‏ قوانین ممنوع دانسته یا محدود نموده ‏اند. (۱۳) .

در كشورهای سویس و فرانسه اگر میزان الكل در خون بیش از ۵/۰سانتى‏گرم در لیتر خون باشد، شخص مجاز به رانندگی نیست و تكراركننده این جرایم از حق رانندگی بری شش ماه محروم مى‏شود. دردانمارك این مقدار یك سانتى ‏گرم و در انگلستان ۸/۰ مى ‏باشد. (۱۴) .

اثرات سوء نوشیدن الكل منحصر در آن چه گفتیم نیست. الكل نه ‏تنها اعتدال روانی و تنظیم حركات و فعالیت‏های انسان را مختل‏مى‏سازد بلكه آثار مخرب دیگری بر دستگاه‏های مختلف بدن‏مى‏گذارد; به عنوان نمونه، مصرف الكل، باعث‏سوءهاضمه واختلال دستگاه گوارش و كبد مى‏شود، زیرا به علت جاذب الرطوبه‏بودن آن، آلبومین‏های سلول‏های كبد و معده را منعقد مى‏كند. درنتیجه معده اسیدكلریدریك پس نمیدهد و سلول‏های كبد حالت‏مومی شكل (تشمع كبدی) به خود مى‏گیرند. (۱۵) .

این است كه اسلام با نوشیدن هر نوع مشروبات الكلی، خرید وفروش و هر نوع بهره ‏برداری از آن‏ها به شدت برخورد كرده است.خمر در آیات قرآنی، پلیدی و رفتار شیطانی تلقی گردیده، نوشیدن ‏آن، گناه كبیره قلمداد و هم چون قمار بازی موجب برانگیختن بذرعداوت و دشمنی دانسته شده است. (۱۶) .

براساس روایات اسلامی، كسی كه خمر می‏نوشد، تا چهل روز،نماز او پذیرفته نمى‏شود. بلكه در تمامی ادیان الهی، هنگامی كه كامل‏گشته‏اند، تحریم خمر جزء برنامه‏های قطعی آن‏ها بوده است. (۱۷) نوشنده خمر در روز قیامت‏با صورت سیاه و زبان بیرون آمده درحالی كه آب دهان او بر سینه‏اش مى‏ریزد و فریاد العطش برمى‏آورد، محشور مى‏گردد. كسی كه جرعه‏ی شراب بنوشد، روح ایمان از وى‏گرفته مى‏شود و روح ناپاك و پست جایگزین آن مى‏گردد. (۱۸) .

متاسفانه هم اكنون در كشورهای لائیك و عمدتا در كشورهاى‏غربی مقادیر زیادی الكل به صورت مشروبات الكلی مصرف‏ مى‏شود. تنها در سال ۱۹۵۵ در فرانسه مطابق گزارش رسمی وزارت‏دارایی این كشور، تعداد ۴۵۵۰۵۴ مشروب فروشی دایر بود; یعنى‏بری هر ۸۶ نفر یك باب مشروب فروشی وجود داشته است.

این در حالی است كه مصرف الكل سال به سال به طور مرتب دراین كشورها افزایش یافته است. هم اكنون دانشمندان كتاب‏هاى ‏متعددی درباره الكلی‏سم و مسائل كیفری و ناهنجارى‏هاى ‏اجتماعى ‏نوشته ‏اند. پروفسور سیگار در كتاب خود تحت عنوان‏«الكلى‏سم از گذرگاه اجتماعى‏» الكلى‏سم را یكی از مهم‏ترین علل‏شكست فرانسه در جنگ دانسته و آكادمی علوم فرانسه، قطع نامه‏اى ‏به همین مضمون در محكومیت مصرف نوشابه‏ های الكلی صادرنموده است.

از لحاظ علم ژنیتك نیز، اكثر فرزندان افراد الكلی، مبتلا به ‏روان‏پریشانى ‏های شدید می‏گردند و به همان جهت، عقب‏ ماندگى ‏های مختلف شعوری در آنان ایجاد می ‏شود. (۱۹) .

۳- كاربرد الكل
از الكل، به عنوان پرمصرف‏ترین ماده شیمیایی در فرایند ساخت وسنتز، جدا سازی و تولید مى‏توان نام برد.

در صنعت، الكل را جهت تهیه لاك، ورنی و رنگ‏های انیلین ودواجات به كار مى‏گیرند. الكل در آزمایشگاه‏ها به عنوان سوخت‏كاربرد دارد. ولی استفاده از آن به این منظور، به صرفه نیست.

الكلی كه در صنعت‏به كار گرفته مى‏شود، از لحاظ ماهیت، هیچ‏تفاوتی با الكل طبی ندارد و هر دو همان الكل اتیلیك یا اتانول‏مى‏باشند. منتها به دلایلی نظیر گرفتن مالیات از نوشابه‏های الكلی و یاجلوگیری از سوءاستفاده از آن‏ها، كارخانجات تولید كننده الكل، موادسمی، بد بوكننده (هم چون متانول یا عرق چوب) و مواد رنگین‏كننده (هم چون پریدین) به آن مى‏افزایند. (۲۰) .

الكل بهترین حلال آلی است و لذا در آزمایشگاه‏ها و صنایع داروسازی كاربرد بسیار زیادی دارد. در مواردی نیز الكل جهت محافظت‏از رشد میكروبی در فرآورده‏های دارویی، ساخت روكش قرص‏ها، وضدعفونی كننده وست‏به كار مى‏رود. (۲۱) .

در پزشكی نیز الكل جهت ضدعفونی كردن ابزارهای طبی و غیره‏به كار گرفته مى‏شود. به علاوه قطعات تشریحی را به خوبی مى‏توان‏در الكل از گندیدن و عفونت محافظت نمود. هم چنین الكل درساختن ادكلن‏ها و لوازم آرایشی نیز كاربرد فراوان دارد.

۴ – روش‏های تهیه الكل
الكل اتیلیك یا اتانول اولین تركیب آلی است كه انسان تهیه نموده است، چرا كه قدمت صنعت الكل تقریبا به اندازه قدمت‏صنعت‏نان است.

الكل مورد بحث از راه‏های گوناگونی تهیه مى‏شود كه مى‏توان‏آن‏ها را به دو روش كلی تقسیم نمود: روش طبیعی(تخمیر) و روش‏صنعتی. ذیلا این روش‏ها را مورد مطالعه قرار میدهیم:

الف – روش تخمیر یا فرمانتاسیون (۲۲)
در حقیقت پدیده تخمیر چیزی جز تجزیه قند نیست. نهایت قند به‏صورت‏های گوناگون در طبیعت‏ یافتwww.zibaweb.com مى‏شود:انگور،كشمش،خرما،جو،برنج، سیب‏زمینی، ذرت و مانند این ها به میزان زیادی قند در بردارند ولذا این‏گونه مواد مى‏تواند منابع اولیه جهت تهیه مایع الكلی باشد.

قارچ یا مخمرها موجوداتی هستند كه قادرند به طریق بى‏هوازى‏رشد نمایند; یعنی در محیط واجد اكسیژن فراوان، مخمرها موادقندی را با تنفس هوازی به گاز كربنیك و آب تجزیه مى‏كنند. و درغیاب اكسیژن، مواد قندی را تخمیر و گاز كربنیك و اتانول یا الكل‏اتیل تولید مى‏كنند.

هم اكنون ثابت‏شده كه تخمیر در واقع توسط یك آنزیم به نام‏«زیماز» كه توسط سلول‏های قارچ تولید شده عملی مى‏گردد. این‏آنزیم‏ها یك نوع كاتالیزر آلی هستند كه باعث اجری عمل و سرعت‏آن شده ولی خود دخالت مستقیم نمى‏كنند. (۲۳) .

نتیجه فرایند تخمیر، مایعی است كه عمدتا محتوی آب و الكل‏است كه آن را خمر مى‏نامیم. ولی مواد دیگری چون گلیسیرین واسیدسوكسینیك نیز به مقدار كم در آن یافت مى‏شود. در كنار این هاماده‏ی هم به نام روغن فوزل در نتیجه تخمیر به دست مى‏آید. (۲۴) .

به هر حال مایع به دست آمده درجه الكلی بسیار پایینی در حدتقریبی ۱۸ درصد دارد. بری این كه غلظت الكل در این مایع را كه ازآن به درجه الكلی تعبیر مى‏كنند، افزایش دهند، از فرایند تقطیر مجزا (۲۵) استفاده مى‏كنند. اساس این عمل، تفاوت دمی جوش الكل و آب‏است. الكل تقریبا در ۷۸ درجه سانتى‏گراد مى‏جوشد. در حالی كه آب‏بری جوشیدن باید به دمی صد درجه برسد. از این تفاوت نقطه‏جوش استفاده كرده مایع الكلی را كه همان خمر است در دیگ‏هایى‏ریخته و حرارت میدهند. الكل كه نقطه جوش پایین‏تری داردسریع‏تر بخار مى‏شود. بخار به دست آمده را از لوله‏ی كه اطراف آن راهوی سرد پوشانده عبور میدهند و به حالت مایع در مى‏آورند.

هر چه این عمل را – كه «ركتیفیكاسیون‏» نامیده مى‏شود – بیش ترتكرار كنند، الكل درجه خلوص بیش تری پیدا مى‏كند به طوری كه‏بیش تر الكل‏های كاربردی در صنایع مختلف داری درجه خلوص‏۹۶ مى‏باشند. در حالی كه مشروبات الكلی درجه الكلی بسیارپایین‏تری دارند;مثلا آب‏جو ۴ الی ۶ درصد، شراب ۱۶ تا ۲۰ درصد وعرق یا ویسكی تا ۴۰ درصد در بردارنده ماده سكرآورالكل مى‏باشند.

ب – روش صنعتی
مواد اولیه جهت تهیه الكل به روش صنعتی، از منابع طبیعی نظیرنفت، گاز طبیعی، ذغال سنگ و توده‏های زیستی به دست مى‏آید. این‏مواد طی فرایندهای گوناگون و احیانا پیچیده به الكل تبدیل‏مى‏شوند. (۲۶) در این فرایندها ماده‏ی به نام استیلن(CH CH) درمجاورت جیوه با آب تركیب شده و ماده دیگری به نام استالدئید یااتانال به دست مى‏آید سپس ماده مزبور را با هیدروژن تركیب و اتانول‏یا الكل اتیل به دست مى‏آورند.

هم چنین ماده دیگری به نام اتیلن(CH2 CH2) را در مجاورت‏اسیدسولفوریك با آب تركیب و از آن الكل اتیل تهیه مى‏كنند. هر دوماده مزبور (اتیلن و استیلن) از فراورده‏های نفتی مى‏باشد. هم اكنون‏روش تخمیر در تهیه الكل كم تر مقرون به صرفه است و بیش تر الكل‏مورد نیاز صنایع به طریق شیمیایی و به كمك صنایع نفت تولیدمى‏گردد. ولی با اتمام ذخایر نفتی مسلما اهمیت تخمیر در ساخت‏الكل به مراتب بیش تر خواهد بود.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *